رباعی (به معنی چهارتایی یا چهارگانی) یکی از قالبهای شعر فارسی است که در فارسی به آن ترانه نیز می‌گویند. این قالب، یک قالب شعرایرانی است، که در زبانهای دیگری (از جمله عربی و ترکی و اردو) نیز مورد استفاده قرار گرفته است. وزن آن هم وزن ِعبارت لا حَولَ و لا قُوَّةَ اِلاّ بِالله است. اما عروض دانان ایرانی و خارجی، برای رباعی دو یا یک وزن اصلی قائل‌اند. عروض‌دانان قدیم، وزن رباعی را در دو شجره اخرب و اخرم قرار داده‌اند که از آن ۲۴ وزن منشعب می‌شود. دکتر شمیسا، برای رباعی یک وزن برشمرده و معتقد است از آن یازده وزن فرعی به دست می‌آید.[۱]

در مورد منشأ رباعی، در کتابهای تاریخی دو روایت متفاوت درج شده است. روایت اول، رودکی را واضع این نوع شعر (به صورت امروزی) می‌داند و گوید که وزن آن را از ترانه‌ای که کودکان به هنگام بازی می‌خواندند اقتباس کرده است.[۲] طبق روایت دوم، یعقوب لیث قهرمان اصلی ماجراست و شعرای دربار او این وزن را اختراع کرده‌اند.[۳] رباعی متشکل از دو بیت (چهار مصراع) است. رعایت قافیه در مصراعهای نخست، دوم و چهارم الزامی و در مصراع سوم اختیاری است. شعرای اولیه، به گفتن رباعیات چهار قافیه‌ای گرایش داشتند، اما به تدریج و از اوایل قرن ششم هجری، شکل سه مصراعی قافیه در رباعی رایج شد.

معروف‌ترین رباعی‌سرا در تاریخ ادب فارسی حکیم عمر خیام نیشابوری است که مجموعه اشعار وی به رباعیات خیام مشهور می‌باشند. رباعیاتعطار، مولوی، اوحدالدین کرمانی و باباافضل کاشی نیز شهرت دارند. در دوران معاصر، نیما یوشیج به سرودن رباعی اشتیاق تمام از خود نشان داد و بیش از ۱۸۰۰ رباعی از او بجای مانده است. بعد از نیما، سایر شاعران نوپرداز همچون سیاوش کسرایی و منصور اوجی به این قالب توجه ویژه داشتند. در دوران انقلاب، رباعی احیاء مجدد یافت و امثال سید حسن حسینی و قیصر امین‌پور در احیاء آن نقش داشتند.

نمونه‌هایی از رباعی[ویرایش]

گر کار فلک به عدل سنجیده بُدیاحوال فلک جمله پسندیده بُدی
ور عدل بُدی به کارها در گردونکی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی؟


گویند بهشت و حور عین خواهد بودآنجا می‌ِ ناب و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باکچون عاقبت کار چنین خواهد بود


گر یک نفست ز زندگانی گذردمگذار که جز به شادمانی گذرد
زنهار که سرمایهٔ ملکت به جهانعمر است، چنان کِش گذرانی گذرد


اول به هزار لطف بنواخت مراآخر به هزار غصه بگداخت مرا
چون مهره مهر خویش می‌باخت مراچون من همه او شدم بینداخت مرا




اسرار ازل را نه تو دانی و نه منوین حرف معما نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفتگوی من و توچون پرده درافتد نه تو مانی و نه من

رباعی[ویرایش]

رباعی نوعی شعر است در چهار مصرع که جز مصراع سوم دیگر مصراع‌ها هم قافیه‌اند. کتاب بدایع الافکار آن را اینگونه شرح می‌دهد: «از مخترعات بحر هزج است و رباعی از آن جهت گفتند که بحر هزج در اشعار عرب مربع الاجزاء آمده. پس هر یک بیت از این وزن به مثابه دو بیت مربع باشد و مجموع چهار بیت بود از هزج مربع الاجزاء... اگر مصراع سوم نیز مقفی باشد، آن را رباعی مصرع گویند و اگر مصرع سوم بی قافیه باشد، آن را خصی خوانند.»[۴]

وزن رباعی[ویرایش]

علمای علم عروض قدیم برای قالب رباعی و وزن خاص آن(مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن فع) 24 نوع وزن تشخیص داده اند. در عروض خانلری کلیه وزن های رباعی، در بحری که "بحر ترانه" نام گرفته طبقه بندی شده اند. بحر ترانه از پنج پایه که مجموعاً معادل ده هجای بلند است تشکیل می شود. بدین ترتیب :

--/--/U-U/--/--

هرچند این پایه ها تغییراتی می پذیرند، اما کمیت آنها همیشه مساوی دو هجای بلند است. از این پنج پایه، دو پایه اولی و چهارمی، همواره شامل دو هجای بلند هستند و ثابت می باشند. اما پایه های دوم و پنجم، ممکن است دو از "هجای کوتاه + یک هجای بلند UU- " یا از "دو هجای بلند --" تشکیل شوند و در پایه سومی نیز سه صورت ممکن است پیش بیاید:

1- دو هجای بلند (--)

2- یک هجای کوتاه + یک هجای بلند + یک هجای کوتاه (U-U)

3- یک هجای بلند + دو هجای کوتاه (-UU)

با در نظر گرفتن این تغییرات، می توان 12 صورت استعمال وزن رباعی را تشخیص داد. اما دوازده شکل دیگر نیز با افزودن یک حرف صامت به آخر هریک از این انواع به دست می آید. افراد دیگری همچون مسعود فرزاد طرح های دیگری برای وزن رباعی پیشنهاد داده اند.[۵]

پانویسه